Ο σκύλος σου δεν προσπαθεί να σπάσει τα όρια σου, απλά μαθαίνει ποια είναι πραγματικά

Συχνά θα ακούσω από ιδιοκτήτες να χαρακτηρίζουν τον σκύλο τους πεισματάρη. Νομίζουν πως τους τεστάρει και πως σκέφτεται τρόπους για να αποκτήσει έλεγχο σε καταστάσεις. 

Η αλήθεια όμως δεν είναι τόσο συνθέτη. Ο σκύλος ως είδος δεν έχει τέτοιο καημό. Δεν σκέφτεται όπως ο άνθρωπος και είναι αρκετά πιο τίμιος από εμάς!

Ο σκύλος δεν δοκιμάζει τα όριά σου με πρόθεση, ούτε "συνωμοτεί" για να σε κυριαρχήσει. Αυτό που κάνει είναι να επαναλαμβάνει συμπεριφορές που τον ωφελούν. Και μέσα από αυτή τη διαδικασία, μαθαίνει τι λειτουργεί απέναντί σου, δηλαδή, μαθαίνει τα πραγματικά σου όρια.

Η δύναμη της μάθησης μέσω αποτελέσματος

Ο σκύλος είναι ένας άριστος παρατηρητής πράξης - αποτελέσματος και ένας επίσης άριστος αναλυτής των καταστάσεων.
Αν μια συμπεριφορά του φέρει ένα επιθυμητό αποτέλεσμα (π.χ. προσοχή, τροφή, παιχνίδι, αποφυγή δυσάρεστης κατάστασης), την καταγράφει στον εγκέφαλό του ως πετυχημένη.

Και όταν κάτι αποδίδει, ενισχύεται και επαναλαμβάνεται. Είναι ένας μηχανισμός μάθησης που έχουμε και εμείς οι άνθρωποι. Με τον καιρό, αυτές οι "κερδοφόρες" συμπεριφορές γενικεύονται, αρχίζει να τις εφαρμόζει και σε άλλες, παρόμοιες καταστάσεις. Κι εκεί είναι που συχνά ο άνθρωπος χάνει τον έλεγχο χωρίς καν να το αντιληφθεί!

Ενίσχυση – Επανάληψη – Γενίκευση

Σύμφωνα με τις αρχές της συμπεριφοριστικής ψυχολογίας, κάθε συμπεριφορά που συνοδεύεται από έναν θετικό ή αρνητικό ενισχυτή έχει αυξημένες πιθανότητες να επαναληφθεί.

Αν ο σκύλος σου γαβγίσει μπροστά στην πόρτα επειδή θέλει να βγει βόλτα και εσύ σηκωθείς να τον βγάλεις, μόλις του έδειξες πως το γάβγισμα "κερδίζει”. Αν αυτό γίνει μερικές φορές, ο σκύλος δεν θα γαβγίζει μόνο για τη βόλτα, θα αρχίσει να χρησιμοποιεί το γάβγισμα για να σου ζητήσει παιχνίδι, φαγητό, ή και απλώς προσοχή.

Δεν το κάνει από πείσμα. Το κάνει γιατί έμαθε πως αυτή η συμπεριφορά τον εξυπηρετεί.

Και το πιο σημαντικό, η ενίσχυση αυτής της συμπεριφοράς δεν συμβαίνει πάντα, συμβαίνει μερικές φορές. Στην πραγματικότητα, δεν πρόκειται για συνεχή ενίσχυση (όπου κάθε φορά που το κάνει, κερδίζει), αλλά για ένα πρόγραμμα μεταβλητής αναλογίας (variable ratio), δεν ξέρει πότε θα λειτουργήσει, αλλά ξέρει πως κάποια στιγμή θα λειτουργήσει, όταν μετά από 20-30 γαβγίσματα θα υποκύψεις και θα του δώσεις αυτό που θέλει. Αυτό κρατά τη συμπεριφορά “ζωντανή” και επίμονη, πιο έντονη, πιο σταθερή, πιο ανθεκτική στην εξαφάνιση.

Τώρα πρόσθεσε και κάτι ακόμα που θα εκτοξεύσει την ένταση και την ταραχή του σκύλου σου!

Κάποιες φορές αυτή η συμπεριφορά επιβραβεύεται, κάποιες τιμωρείται. Άλλες φορές απλώς αγνοείται. Αυτό το μείγμα είναι απίστευτα αγχωτικό για τον εγκέφαλο. Οδηγεί σε αβεβαιότητα, αυξημένα επίπεδα στρες και ειδικά όταν υπάρχει ασυνέπεια στην τιμωρία, οδηγεί σε απώλεια εμπιστοσύνης.

Φαντάσου να πατάς ένα κουμπί. Μερικές φορές παίρνεις 100 ευρώ. Μερικές, δεν συμβαίνει τίποτα. Άλλες, σε χτυπάει ρεύμα. Πόσο καιρό θα συνέχιζες να το πατάς; Αν είχες ελπίδα ότι θα ξαναπάρεις το έπαθλο, πιθανώς περισσότερο από όσο νομίζεις.

Το ίδιο κάνει κι ο σκύλος σου. Δεν σου πάει "κόντρα" προσπαθεί να μάθει μέσα σε ένα σύστημα που του δίνει ασύνδετα σήματα ασυνέπειας ως προς το αποτέλεσμα.

Όταν το αποτέλεσμα μιας πράξης είναι διαφορετικό από αυτό που περιμέναμε, δημιουργείται στον εγκέφαλο ένα σφάλμα πρόβλεψης (prediction error) που ουσιαστικά είναι μια διαφορά ανάμεσα στην προσδοκία και στην πραγματικότητα.

Αυτή η απόκλιση κινητοποιεί έντονα το νευρικό σύστημα και αποτελεί βασικό μηχανισμό μάθησης που αντί να μειώνει τη συμπεριφορά, πολλές φορές την ενισχύει. Γιατί ο εγκέφαλος, και κατ’ επέκταση ο σκύλος σου, περιμένει πως αυτή τη φορά μπορεί να του βγει. Και αυτό είναι μάθηση, όχι πείσμα.

Όπως ακριβώς ένας άνθρωπος που παίζει φρουτάκια.

Κάθε φορά που κάνω μια πράξη, περιμένω ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Υπάρχουν τέσσερα βασικά σενάρια:

Το αποτέλεσμα είναι ακριβώς αυτό που περίμενα.
Η πρόβλεψη μου επιβεβαιώνεται. Η συμπεριφορά διατηρείται όπως είναι, χωρίς να ενισχύεται ή να αποδυναμώνεται.

Το αποτέλεσμα δεν έρχεται.
Περίμενα κάτι καλό και δεν συνέβη τίποτα. Αυτό δημιουργεί αρνητικό σφάλμα πρόβλεψης, που θα μπορούσε να οδηγήσει σε σταδιακή μείωση της συμπεριφοράς. Όμως αν αυτό δεν συμβαίνει κάθε φορά, αλλά κάποιες φορές υπάρχει ενίσχυση, τότε έχουμε τυχαία (μεταβλητή) ενίσχυση. Και η αβεβαιότητα αυτή από μόνη της, ενισχύει τη συμπεριφορά. Ο εγκέφαλος περιμένει ότι την επόμενη φορά μπορεί να πετύχει. Μη προβλέψιμη και άκρως εθιστική διαδικασία. Όπως στα τυχερά παιχνίδια.

Το αποτέλεσμα είναι δυσάρεστο.
Περίμενα επιβράβευση και πήρα τιμωρία. Η πρόβλεψή μου ήταν λάθος. Αυτό προκαλεί έντονη αντίδραση: εκνευρισμό, ταραχή, άγχος. Αν η τιμωρία συνεχιστεί με συνέπεια και η επιβράβευση που προσδοκώ δεν αξίζει τον κόπο, τότε η συμπεριφορά θα σταματήσει. Όμως, στην πράξη, σπάνια υπάρχει τέτοια συνέπεια. Αν η τιμωρία εμφανίζεται κάποιες φορές και άλλες όχι, η συμπεριφορά όχι μόνο δεν σβήνει, αλλά γίνεται και πιο ανθεκτική.

Το αποτέλεσμα είναι πολύ καλύτερο από ό,τι περίμενα.
Η πρόβλεψή μου ήταν μέτρια, αλλά αυτό που πήρα ήταν πολύ καλύτερο. Εδώ η ενίσχυση είναι έντονη. Δεν έγινα πλούσιος, αλλά ήταν ένα μικρό jackpot. Αυτό κάνει τη συμπεριφορά πιο ανθεκτική και αρκετά πιο πιθανό να επαναληφθεί. Ο εγκέφαλος λέει «μπορεί να ξανατύχει».

Η πιο εθιστική μορφή ενίσχυσης είναι η απρόβλεπτη, ειδικά όταν περιέχει περιστασιακές επιτυχίες. Είναι ο μηχανισμός του τζόγου, και ο μηχανισμός πολλών προβληματικών συμπεριφορών στα ζώα και στους ανθρώπους. Αν γνωρίζεις αυτό το φαινόμενο, μπορείς να το αξιοποιήσεις σωστά στην εκπαίδευση (και στην προσωπική σου εξέλιξη). Και κυρίως, να προλάβεις εθιστικές συμπεριφορές που ενισχύονται άθελά σου.

Υπάρχει πράγματι πείσμα και επιμονή στη συμπεριφορά, αλλά όχι απέναντί σου προσωπικά.

Δεν προσπαθεί να σε «τεστάρει», ούτε να σου σπάσει τα νεύρα. Ο εγκέφαλός του αντιδρά στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, όχι με δόλο απέναντι σου για να σου χαλάσει τη μέρα! 

Αν θέλεις να δεις αλλαγή, ξεκίνησε με συνέπεια. Ξεκαθάρισε πρώτα με τον εαυτό σου ποια συμπεριφορά αποδίδει και ποια όχι, και κράτα τη σταθερότητα σου.

Η εκπαίδευση δεν ξεκινά όταν το αποφασίσεις εσύ

Η μάθηση δεν συμβαίνει μόνο όταν κρατάς το λουρί ή τις επιβραβεύσεις.
Συμβαίνει κάθε στιγμή που ο σκύλος σου αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του και κυρίως κάθε φορά που κάτι του φέρνει αποτέλεσμα.

Εκπαίδευση σημαίνει πλάνο, συνέπεια και επίγνωση. Αν δεν "εκπαιδεύεις" εσύ τον σκύλο σου… τότε το κάνει το περιβάλλον για εσένα.

Μην βλέπεις τον σκύλο σου ως αντίπαλο που δοκιμάζει τα όριά σου.
Δες τον ως έναν μαθητή που προσπαθεί να καταλάβει τι τον βοηθά να πετύχει τον στόχο του.
Ο ρόλος σου δεν είναι να "νικήσεις", αλλά να καθοδηγήσεις με ξεκάθαρους κανόνες, δίκαια όρια και σταθερότητα.

Τι να κρατήσεις:

• Ο σκύλος σου μαθαίνει από τα αποτελέσματα των πράξεων του.
• Η ασυνέπεια δημιουργεί άγχος και ενισχύει ανεπιθύμητες συμπεριφορές.
• Η μάθηση είναι διαρκής — όχι μόνο όταν «κάνεις εκπαίδευση».

Αν δεν διδάσκεις εσύ, το κάνει το περιβάλλον.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ ΣΤΟ BLOG ΜΑΣ: Το engagement στην εκπαίδευση σκύλων.