Ανοχή στο στρες: μήπως ο σκύλος σου τα χάνει σε καταστάσεις που δεν θα έπρεπε;

Μήπως ο σκύλος σου τα χάνει σε καταστάσεις που δεν θα έπρεπε; Ίσως ο μηχανισμός διαχείρισης του στρες να είναι απλώς… ανεκπαίδευτος.

Τα σκυλιά που θα παγώσουν και δεν θα δέχονται καθοδήγηση σε περιβαλλοντικά ερεθίσματα, τις περισσότερες φορές είναι σκυλιά που έχουν μεγαλώσει με υπερβολική προστασία από τους ιδιοκτήτες τους και έχουν γίνει ανίκανα να ανταποκριθούν στις προκλήσεις αυτές λόγω χαμηλής ή πολλές φορές ανύπαρκτης ανοχής στο στρες.

Η υπερπροστασία, η υπερπροσπάθεια για αποφυγή αποτυχίας και η απουσία έκθεσης σε στρεσογόνους παράγοντες κατά την ανάπτυξη του σκύλου σου, ίσως δεν είναι και τόσο καλό πλάνο εκπαίδευσης.

Όταν ένας οργανισμός βρεθεί σε μία κατάσταση που δεν τον συμφέρει, έχει ελάχιστο χρόνο για να αποκωδικοποιήσει τον πιθανό κίνδυνο. Αν η αυτοπεποίθησή του είναι χαμηλή ή αν η προηγούμενη εμπειρία είναι τραυματική, ή απλώς ανύπαρκτη, τότε είναι πιθανό να ενεργοποιηθεί ο αυτόματος μηχανισμός επιβίωσης: fight, flight ή freeze.

Κατά το freeze, η αντίδραση παγώματος σχετίζεται με την ενεργοποίηση της αμυγδαλής και άλλων κέντρων του εγκεφάλου που καταστέλλουν την κίνηση όταν δεν υπάρχει άμεση στρατηγική διαφυγής ή άμυνας. Δεν αποτελεί επιλογή, αλλά νευροβιολογικό αδιέξοδο.

Αν η αντίδραση είναι το πάγωμα, αυτό δείχνει πως ο εγκέφαλος δεν βρίσκει καμία διαθέσιμη στρατηγική αντίδρασης. Το ίδιο ισχύει και για τις υπόλοιπες αντιδράσεις του μηχανισμού επιβίωσης: φυγή ή επίθεση. Δεν πρόκειται για “επιλογές χαρακτήρα”, αλλά για αυτόματες αντιδράσεις σε αντιλαμβανόμενο κίνδυνο, που ενεργοποιούνται όταν ο εγκέφαλος δεν έχει μάθει να ρυθμίζει το στρες.

Σχεδόν όλοι οι οργανισμοί θα βρεθούμε σε τέτοια κατάσταση όταν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος, κι αυτός είναι και ο λόγος που είμαστε ακόμα ζωντανοί.

Ο μηχανισμός αυτός, όμως, γίνεται προβληματικός όταν ενεργοποιείται χωρίς να υπάρχει αντικειμενική απειλή. Εκεί δεν έχουμε να κάνουμε με “κακό χαρακτήρα”, αλλά με έναν ανεκπαίδευτο εγκέφαλο στη διαχείριση του στρες.

Η ανοχή στο στρες δεν είναι μόνον έμφυτη, αλλά κυρίως χτίζεται σταδιακά μέσα από την ελεγχόμενη έκθεση σε προκλήσεις που ο σκύλος μπορεί να διαχειριστεί, χωρίς να καταρρεύσει.

Όσο προστατευτικός κι αν είσαι απέναντι στον σκύλο σου, είναι αδύνατον να καταφέρεις να μην βρεθεί ποτέ αντιμέτωπος με καταστάσεις ή ερεθίσματα που θα τον στρεσάρουν. Η εκπαίδευσή σου χρειάζεται να βασιστεί στην ανοχή του στρες, όχι στην αποφυγή του.
Ανοχή στο στρες σημαίνει πως ο σκύλος μπορεί να νιώσει δυσφορία χωρίς να καταρρεύσει ή να αποσυνδεθεί. Δεν σημαίνει έκθεση σε τραυματικά γεγονότα, αλλά εκπαίδευση μέσω μικρών, διαχειρίσιμων προκλήσεων με την παρουσία καθοδήγησης.

Η παγίδα της υπερπροστασίας

Η παγίδα της υπερπροστασίας ξεκινά συνήθως από μικρή ηλικία, μέσα από καθημερινές πρακτικές: όταν το κουτάβι στρεσάρεται στο κλουβί ή στο πάρκο και εμείς το ελευθερώνουμε αμέσως. Ή όταν στον δρόμο το παίρνουμε αγκαλιά για να το “προστατεύσουμε” από έναν διερχόμενο σκύλο ή ήχο που μας αγχώνει.

Μέσα από αυτές τις απλές, ελεγχόμενες καταστάσεις, που δεν αποτελούν πραγματικό κίνδυνο, μαθαίνουμε άθελά μας στον σκύλο πως δεν χρειάζεται να ανεχτεί τίποτα που τον ζορίζει.
Ούτε το παραμικρό. Κι όμως, εκεί είναι η στιγμή που θα μπορούσε να χτίσει έναν πυρήνα αυτορρύθμισης.

Σαν τα μικρά παιδιά που μαθαίνουν να διαχειρίζονται τη ματαίωση επειδή κάποιος δεν ικανοποιεί κάθε ανάγκη τους, έτσι και τα κουτάβια χρειάζονται στιγμές τέτοιας μικρής ενόχλησης για να μάθουν να αντέχουν.

Δεν εκπαιδεύουμε το συναίσθημα. Εκπαιδεύουμε την αντίδραση.

Δεν μπορούμε να εκπαιδεύσουμε “το συναίσθημα” που προκαλεί το στρες. Αυτό που μπορούμε να εκπαιδεύσουμε είναι η αντίδραση που θα προκύψει μέσα από αυτό.

Όπως δεν μπορούμε να πούμε σε έναν σκύλο “μη φοβάσαι”, έτσι δεν μπορούμε να περιμένουμε να μη νιώσει δυσφορία. Αυτό που του διδάσκουμε είναι το “τι να κάνει” όταν τη νιώσει. Και αλήθεια, είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι εκπαίδευσης.

Όταν ο σκύλος βιώνει ήπιο στρες κι εμείς σπεύδουμε να το αφαιρέσουμε, δεν τον “κακομαθαίνουμε” ούτε “επιβραβεύουμε τον φόβο” του. Αλλά τον επιβεβαιώνουμε: του λέμε ότι αυτό όντως ήταν επικίνδυνο. Και τον αφήνουμε χωρίς καμία δεξιότητα να το διαχειριστεί την επόμενη φορά.

Με όρους μάθησης, ενισχύουμε την αποφυγή μέσω της αρνητικής ενίσχυσης. Αφαιρούμε το ερέθισμα ή τον σκύλο από την πρόκληση του ερεθίσματος, και ο σκύλος ανακουφίζεται. Έτσι, η αποφυγή παγιώνεται ως στρατηγική εφόσον κερδίζει. Εδώ όμως, δημιουργείται ένα τεράστιο πρόβλημα. Ο εγκέφαλος του σκύλου, μαθαίνει πως σε υψηλό στρες η αποφυγή κερδίζει, μειώνει την ένταση και επαναφέρει τον οργανισμό σε ηρεμία. Έτσι την επόμενη φορά, δεν θα περιμένει να κλιμακωθεί το στρες σε υψηλά επίπεδα, και θα επιλέξει την φυγή νωρίτερα.

Σταδιακά, θα έχουμε έναν σκύλο που συνεχώς θα ψάχνει τη φυγή σε κάθε τι τον ενοχλεί ελαφρά, και φυσικά, η φυγή δεν θα είναι πάντα διαθέσιμη. Όταν η φυγή δεν θα είναι διαθέσιμη, ο σκύλος θα εκνευριστεί, και αυτό θα φέρει συμπεριφορές με επιθετικό χαρακτήρα που έχουν ρίζα τον φόβο, όχι την κακία. 

Αυτός ο μηχανισμός, και η λεπτή μετάβαση από την αποφυγή στην επιθετικότητα, θα αναλυθούν αναλυτικότερα σε μελλοντικό άρθρο.

Θέλουμε οι σκύλοι μας να νιώθουν τα πάντα. Θυμό. Φόβο. Αγάπη. Έτσι κι αλλιώς, δεν μπορούμε να τους εκπαιδεύσουμε στο τι να νιώθουν και πότε. Αυτό που μπορούμε και οφείλουμε να τους διδάξουμε, είναι τι να κάνουν όταν το νιώθουν.

Όταν δεν επιτρέπεις στον σκύλο σου να αποτύχει, του στερείς ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια μάθησης: αυτό που έρχεται μέσα από την αποτυχία και τη διαχείρισή της.

Η ικανότητα του εγκεφάλου να δημιουργεί νέες συνάψεις ενισχύεται όταν ο σκύλος βιώνει καταστάσεις που είναι λίγο έξω από τη ζώνη άνεσής του, αλλά όχι τόσο έντονες ώστε να αποσυνδεθεί ή να πανικοβληθεί. Εκεί είναι που συμβαίνει η πραγματική μάθηση. Εκεί, στη λεπτή αυτή ισορροπία μεταξύ πρόκλησης και αντοχής. Όχι στην απόλυτη ασφάλεια, ούτε στον πανικό. Αλλά στο “λίγο πιο δύσκολο από χθες”, με καθοδήγηση και υποστήριξη.

Όταν δεν τον αφήνεις να δυσκολευτεί, του στερείς την ευκαιρία να χτίσει ανοχή στο στρες, να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή του, να αναπτύξει τη δεξιότητα της επίλυσης καταστάσεων.
Η συνεχής “διάσωση” από στρεσογόνες εμπειρίες, βάζοντάς τον προκαταβολικά στη φυγή, δεν τον προστατεύει. Χτίζει εξάρτηση. Και ανασφάλεια.

Και όταν έρθει εκείνη η στιγμή που η φυγή δεν είναι διαθέσιμη, είτε γιατί δεν το καταλάβαμε, το περιβάλλον δεν την επιτρέπει, τότε ο σκύλος θα ματαιωθεί από την καθοδήγησή μας, θα χάσει την εμπιστοσύνη του σε εμάς και θα πάρει την κατάσταση στα δικά του χέρια. Εκεί γεννιέται το reactivity. Όχι από πείσμα ή “δύσκολο χαρακτήρα”, αλλά από την ανάγκη του σκύλου να αποκτήσει έλεγχο όταν εμείς δεν του δώσαμε καθοδήγηση και εργαλεία να αντέξει.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ ΣΤΟ BLOG ΜΑΣ: Ο σκύλος σου δεν προσπαθεί να σπάσει τα όρια σου, απλά μαθαίνει ποια είναι πραγματικά.